POWRÓT   SPIS   DALEJ

 

ROZDZIAŁ III
DZIEJE SZLACHTY ZAGRODOWEJ PODKARPACIA.

 

1. Dzieje zamierzchłe Podkarparcia.

 

            W zamierzchłym okresie dziejów Słowiańszczyzny całe Podkarpacie zamieszkałe było przez szczep słowiański Chrobatów i, kraj ten znany był pod nazwą Chrobacji białej-zachodniej i Chrobacji czerwonej (Ziemi Czerwieńskiej) - wschodniej.
            Cała Chrobacja znajduje się pod panowaniem książąt piastowskich jeszcze za Ziemowita pradziada Mieszka I.
W tym mniej więcej czasie t.j. w IX wieku po Chrystusie przybywają z dalekiej Skandynawii Warego - Rusowie i opanowują północno-wschodnie ziemie Słowian, osiadając w Nowogrodzie. Z czasem podbijają dalsze ziemie słowiańskie Siewierzan, Drewlan, Dulebów, Radymiczan, Tywerców i Polan, następnie, posuwają się na południe zajmując Smoleńsk, Ubecz, Kijów. Nazywają zdobyte terytoria i szczepy słowiańskie od swego imienia - Rusią, a w Kijowie, stolicy naddnieprzańskich Polan, zakładają swoją główną siedzibę. Co się tyczy Polan, tego szczepu słowiańskiego, który rozsiedlił się w kijowszczyźnie, poważni histrycy (Szafarzy i in.) twierdzą, że przybyli oni tu z nad Wisły, prawdopodobnie z Kujaw, przynosząc tu i nazwę miejscowości ze swe) pierwotnej siedziby polskiej, gdzie jest wiele podobnych Kijowowi nazw miejscowości jak: Kijów w pow. radomskim, Kilowiec w konińskim, i cały szereg miejscowości w woj. warszawskim, łódzkim i poznańskim, świadcząc i w ten także sposób zdaniem dziejopisarzy, o wspólności szczepowej-Polan nadwiślańskich z naddnieprzańskimi.
Po opanowaniu szczepów słowiańskich na wschodzie i krwawem stłumieniu licznych buntów i powstań zdążających do wyzwolenia się z pod panowania najeźdźców, Warego-Rusowie, umacniają się w zdobytym terenie nawiązują bliższe stosunki z Carogrodem i przyjmują stamtąd chrześcijaństwo. Umocniwszy w ten sposób swe panowanie, sięgają po zdobycze i na zachodzie, po ziemie polskie będące w posiadaniu książąt piastowskich. Wedle kronikarza ruskiego Nestora, „w r. 981 wyprawił się Włodzimierz księże ruski na Łachów i zabrał im i c h grody, Przemyśl, Czerwień i inne" - to jest Ziemię Czerwińską, później Rusią Czerwoną nazwaną. Ale Polska wzrastała już w silę i wkrótce zastępy rycerstwa polskiego ruszyły na wschód z odwetem.
Mężny i potężny król polski Bolesław Chrobry szczęśliwie zakończył wojnę z cesarzem niemieckim i zawarł z nim pokój w Budziszynie, na podstawie którego objął w posiadanie daleko na zachód posunięte ziemie słowiańskie, sięgające terenów dzisiejszej stolicy Niemiec Berlina, jako to ziemie Minii i Łużyczan, oraz Śląska, Moraw i Słowaczyzny zakarpackiej. - Wyrusza on w r. 1018 na wschód, zajmuje Kijów, osadza tam na tronie książęcym swego lennika i zięcia zarazem - Świętopełka. Podobnie jak na zachodzie na
Sali, tak i tam na wschodzie na Dnieprze wbija żelazne slupy graniczne, wytyczając w ten sposób granice swego państwa. Równocześnie Bolesław Chrobry wciela Ziemię Czerwińską z powrotem do Polski.
W r. 1030 książę kijowski Jarosław korzystając z tego, że król Mieczysław I był uwikłany w wojnę z cesarzem niemieckim Konradem II, zabrał znowu Polsce Grody Czerwieńskie. Odzyskał je wprawdzie z powrotem w r. 1070 król Bolesław Śmiały, lecz z jego upadkiem w 1079 r. opanowali je po raz trzeci książęta ruscy.
W r. 1187 król Kazimierz Sprawiedliwy -na czele licznego wojska wyrusza na Halicz przeciw Włodzimierzowi, który okrucieństwem w stosunku do poddanych i napadami gwałtownymi na sąsiednie ziemie się odznaczał, - wypędza go i osadza na Haliczu Romana, który przedtym z łaski króla Kazimierza siedział na księstwie Brzeskim.
Wypędzony Włodzimierz udaje się o pomoc do króla węgierskiego Beli III, ten zaś, pod pozorem niesienia mu pomocy, usuwa Romana i Halicz oddaje synowi swemu Andrzejowi. Wtedy Włodzimierz, przebłagawszy króla Kazimierza, uzyskuje pomoc od niego przeciw Węgrom, obejmuje rządy w Haliczu i zaprzysięga, że tak on, jak i jego następcy zwierzchność Polski zawsze będą uznawali.
W r. 1198 zmarł księże halicki Włodzimierz. Na spuściznę po nim rzucili się wszyscy kniaziowie ruscy. Panowie krakowscy, którzy rządzili w Polsce w imieniu małoletniego księcia Leszka Białego, poparli Romana księcia włodzimierskiego, sądzili bowiem, że Roman zachowa wierność Polsce. Bojarzy haliccy jednak nie życzyli sobie Romana, woleli by Leszek sam tron Kalicki objął i gorąco go o to błagali. Błagali bojarzy panów krakowskich, by Ruś Czerwoną do dzierżaw Łeszkowych przyłączyli, lecz panowie krakowscy odrzucili ich prośby, dotrzymując solennej obietnicy danej Romanowi i przy pomocy wojska polskiego osadzili Romana na tronie książęcym w Haliczu. Grubą niewdzięcznością odpłacił się Roman za to Polsce, nie tylko nie dotrzymując obowiązków hołdowniczych wobec księstwa krakowskiego, ale, najeżdżając na pograniczne ziemie księstwa, łupił je i niszczył. Bojarów zaś, którzy mu nie sprzyjali, krwawo wytępił.
W okresie od śmierci Romana (1209 r.) ścierają się na Ziemi Czerwieńskiej wpływy polskie, węgierskie i książąt ruskich walczących ze sobą zawzięcie i nieustannie.
Ziemia Czerwieńska ani na chwilę nie wychodzi jednak z pod władzy Polski. W r. 1214 Leszek Biały zaręczając swą córkę Salomeę z królewiczem węgierskim Kolomanem daje jej w posagu księstwo halickie.
Było to ogólnym zjawiskiem wieków średnich, że ziemia była własnością panującego na niej księcia i on nią rozporządzał samodzielnie i jak dziś ojciec rodziny czyniąc testament ostatnią swoją wolą zapisuje pozostały majątek pomiędzy swe dzieci, tak i wówczas książę dzielił ziemię pomiędzy swych synów, lub dawał poszczególne dzielnice w posagu córkom idącym zamaż za obcych nieraz książąt. Był to stary zwyczaj słowiański i gdy w owym czasie na zachodzie kształtował się już ustrój państwowy, to zarówno w Polsce jak i na Rusi państwo dzieliło się na udzielne księstwa - co przynosiło wiele szkody i było przyczyną nieustannych walk pomiędzy rodzeństwem o władzę i pierwszeństwo w rządzeniu i władaniu stolicami księstw.
Na Rusi szczególnie ostre walki toczyli między sobą książęta potomkowie Ruryka. Książęta ci rozrodziwszy się licznie, - a było ich przeszło stu, - w ciągu lat 200 toczyli ze sobą okrutne boje, wydzierając jedni drugim miasta i ziemie, używając mieszkańców tych ziem, jako narzędzia bratobójczej niszczycielskiej walki.
Oprócz tych wewnętrznych niesnasek do wielkiego spustoszenia kraju przyczyniły się napady Tatarów. Dwie straszne klęski spowodowane napadami Tatarów notuje historia tych czasów. Jedna -to bitwa pod Kałką, gdzie książęta ruscy i ich wojska zostały wymordowane i druga - pod Lignicą, gdzie zginął książę Henryk Pobożny i wiele rycerstwa polskiego.
Gdy ród księcia Daniela rządzącego ziemią halicką zupełnie wygasł, rządy w Haliczu objął książę mazowiecki Bolesław Trojdenowicz, jako, krewny ruskiego księcia Leona, a szwagier króla Kazimierza III (Wielkiego). Po tragiczne) śmierci księcia Bolesława w r. 1340 król Kazimierz, któremu sukcesja po Bolesławie przypadła, wcielił ostatecznie całą Ruś Czerwoną do swych posiadłości.
Nieliczna grupa bojarów, jaka się utrzymała na terytorium Rusi Czerwonej w chwili ostatecznego przyłączenia jej przez króla Kazimierza` Wielkiego dała początek kilkudziesięciu znanym rodom magnackim i wielkoziemiańskim polskim, które w pierwszych zaraz wiekach po złączeniu Rusi z Polską, przeszły na wyznanie rzymskokatolickie. A miało to swoje głębsze znaczenie, bo było podkreśleniem przez' tę warstwę wśród Rusinów najbardziej inteligentną i wykształconą, - swe) jedności szczepowe) z Polską.

Bitwa pod Grunwaldem - Jan Matejko
 

2. Osadnictwo wojskowe na Podkarpaciu
w dawnej Rzeczypospolite j.

 

Z objęciem dziedzictwa Rusi Czerwonej przez króla Kazimierza Wielkiego, rozwija się tu osadnictwo polskiego rycerstwa, osadnictwo wojskowe, dla zabezpieczenia południowej i wschodniej granicy państwa polskiego. Z tych to osadników powstaje dzisiejsza szlachta zagrodowa, tak licznie na Podkarpaciu i we wschodniej Małopolsce osiadła.
Chcąc bowiem oprzeć swe rządy raz na zawsze na elemencie pewnym, sobie oddanym i wiernym, - król Kazimierz Wielki, jak i następni rządzący Rusią z ramienia króla polskiego i węgierskiego Ludwika, - Władysław książę Opolski, oraz król Władysław Jagiełło, przeprowadzili masową kolonizację, która miała charakter najoczywistszego osadnictwa wojskowego.
Któż bardziej zasługiwał na to zaufanie królewskie, któż miał tu być filarem państwowości polskiej i obrońcą tej ziemi jeśli nie ci, którzy dali już dowody waleczności i męstwa w usługach Państwu Polskiemu, przy różnych okazjach, w ciągłych walkach prowadzonych z rożnymi nieprzyjaciółmi kraju.
Więc rycerstwu polskiemu zasłużonemu w bojach, powierzyli królowie polscy straż na ziemiach wschodnich. Bo ci jedynie dawali gwarancję zabezpieczenia granic murem zbrojnej siły.
W tym też duchu brzmią wszystkie królewskie
przywileje nadawcze.
Osadzając na Ziemi Czerwieńskiej polskie rycerstwo, królowie polscy, jako prawowici dziedzice tej ziemi, nadawali odpowiedni obszar. ziemi, a w przywileju nadawczym wyraźnie podkreślali, że tę ziemię dają danemu rycerzowi za położone zasługi wojenne, wobec króla i Państwa Polskiego. Równocześnie królowie w takim przywileju wkładali na obdarowanego rycerza i jego potomków wieczysty obowiązek pełnienia służby rycerskiej, konno i zbrojnie i, zależnie od obszaru ziemi, z odpowiednią ilością pomocników wojennych, jak łuczników, kopijników, strzelców i t. p., i to na każde zawołanie darującego króla i jego następców.
Ziemi do rozdawania zasłużonemu rycerstwu mieli królowie bardzo dużo, było jej pod dostatkiem pustej zupełnie, nie zamieszkałej i nie zagospodarowanej. Kraj był bowiem wyniszczony i spustoszony walkami wewnętrznymi oraz częstymi najazdami Tatarów. Wszak założony na około 70 łat przed objęciem władzy przez króla Kazimierza Wielkiego - Lwów zbudowany został w okolicy dzikiej i niedostępnej. Cóż dopiero mówić o całem Podkarpaciu, gdzie były bardzo rzadkie osiedla ludzkie, natomiast lasy i puszcze zalegały większą część ziemi.
Do bardzo wczesnych nadań należą nadania ziemi rycerskim rodom szczycącym się herbem Sas. Pierwsi z .nich otrzymują od króla Kazimierza Wielkiego w r. 1359, przywilej na Rybotycze w ziemi przemyskiej. Od tych Rybotyckich idą rodziny Brześciańskich, Buchowskich, Hubickich, Wołosieckich i Biskowieckich.
W r. 1361 również z nadania króla Kazimierza Wiel-, kiego osiadają tu rycerze herbu Gozdawa, od których pochodzą Dydyńscy, Balowie, Humniccy, Jurjowscy i Bireccy.
Za czasów księcia Władysława Opolskiego otrzymują nadania ziemi a z nią i szlachectwo-polskie następujące rody, których zasługi rycerskie dla Polski w przywilejach nadawczych dobitnie, są podkreślone:

Po r. 1371 - Dzieduszyccy,
W . r. 1375 - Radyłowscy, Uherniccy,
w r. 1376 - Nowosielscy,
w r. 1377 - Stupniccy, Kornalowscy, Hubiccy,
w r. 1378 Tureccy (delatyńscy), Żurakowscy,
Strutyńscy, Przeroślscy, Tarnawiec
cy, Laccy,
w r. 1380 - Lityńscy.
w r. 1383 - od królowej Marii otrzymują nadania ziemi Tarnawscy,
Od króla Władysława Jagiełły otrzymali nadania: w r. 1386 - Krechowieccy, Dunajowscy,
w r. 1387 - Swaryczewscy, Tustanowscy, Kłod-
niccy, Lubienieccy, Borysławscy,
Drohomireccy.
w r. 1391 - Holyńscy, Medyńscy,
w r. 1392 - Sozańscy (od Spytka z Melsztyna), w r. 1393 - Hoszowscy (żydaczowscy), w r. 1394 - Daniłowiczowie,
w r. 1395 - Kruszelniccy, Korczyńscy, Podho
rodeccy,
w r. 1397 - Skolscy,
w r. 1399 - Kropiwniccy, Czołhańscy, w r. 1400 - Truskawieccy, w r. 1402 - Dobrzańscy,
w r. 1412 - Berezowscy,
w r. 1414 - Popiele, Broszniowscy, w r..1420 - Hoszowscy (sanoccy), w r. 1427 - Tatomirowie, w r. 1430 - Winniccy,
w r. 1431 - Tureccy (w ziemi przemyskiej), Jaworscy, Uniccy i od nich idący Komarniccy, Wysoczańscy, Matkowscy. W tymże roku także Czajkowscy i Chocimirscy.
Przez króla Kazimierza Jagiellończyka osadzeni zostali Bratkowscy i Bereźniccy, oraz Źerebeccy (1451 r.).

Do wczesnego osadnictwa, bo z drugiej połowy XIV stulecia należą Dolińscy, Kulczyccy, Sulatyccy, Uniatyccy, Uruscy, Knihiniccy, Szumlańscy.
W ciągu XV wieku zostali tu osadzeni i nadania ziemi-oraz szlachectwo polskie otrzymali: Baliccy, Badowscy, Baranieccy, Bilińscy, Bojowscy, Czołowscy, Łukawieccy, Jaśniscy, Jasińscy, Husakowscy, Kuniccy, Kropiwniccy (1447 r.), Krzeczkowscy, Pasławscy, Łozińscy (1469 r.), Ortyńscy (nadanie Wł. Jagiełły), Siemiginowscy, Witwiccy, Kopystyńscy, Hordyńscy, Sieleccy, Tarnawscy, Dwerniccy (około 1444), Jasieniccy, Lubienieccy, Strutyńscy, Czerkascy, Kobylańscy, Błażowscy, Horodyscy, Baczyńscy.
W ciągu wieku XVI zostali osadzeni: Mszanieccy: Orzechowscy, Wołoszynowscy, Zubrzyccy, Kryweccy, Polańscy, Kalniccy, Zatwarniccy, Rudawscy, Seredniccy, Suszyccy, Bystrzyccy, Seredyńscy, Szandrowscy, Michnowscy, Waniowscy, Spryńscy, Drohobyccy, Kulikowscy, Towarniccy, Gwoździeccy, Dołżyccy, Hołowieccy, Kraśniańscy, Kraśniccy, Ławrowscy, Katyńscy (1'565 r.), Sopotniccy, Chaszczowscy, Dniestrzańscy, Dołżańscy, Zdziańscy, Łużeccy, Łomniccy, Smereczańscy, Żukotyńscy, Wołczańscy, Horuccy, Hnilańscy, Nanowscy (1532), Huśniańscy - Uniccy, Łastowieccy, Jabłońscy - Sasowie, Lipeccy, Boberscy, Biskowccy, Linińscy, Tychowscy, Korosteńscy (1515 r.), Strońscy. W_ r. 1509 krół Zygmunt I, osadza zasłużonych rycerzy pochodzenia węgierskiego pieczętujących się herbem Przestrzał od których idą rody: Unichowskich, Ustrzyckich, Terleckich, Bereżańskich i Stebnickich. Dalej również w tym XVI wieku Rozłuccy (jako gałąź Matkowskich), Liskowaccy, Łodyńscy (1560 r.), Bandrowscy, Wołkowiccy, Łopuszańscy (1563), Topolniccy.
Część powyżej wymienionych rodów jest pochodzenia wołoskiego i węgierskiego, jednak rody te szybko złączyły się z rodami polskimi.
Rody szlacheckie często ze sobą się mieszały i wiązały, przyjmując nazwiska i herby od rodów, z którymi wchodziły w związki małżeńskie lub nawet w sąsiedztwo. Na przykład, do Czajkowic weszli ślązacy, którzy pierwotnie otrzymałi Zubrzę koło Lwowa (1407 r.) i zwali się Zubrskimi, a osiadłszy potem (r. 1470) w Czajkowicach, zwać się poczęli Czajkowskimi. Są tam więc Czajkowscy herbu Sas, a także Czajkowscy herbu Dębno wywodzący się z sandomierskiego. Pomiędzy Bilińskich weszli Słociłowie herbu Lubicz z Mazowsza. W krótkim czasie pod wpływem otoczenia zwą się Bilińskimi - Słotyłami, względnie Słotyłowiczami, porzucając herb Lubicz i przyjmują nazwisko Biliński i herb Sas, a tylko zachowany dotąd przydomek Słotylo, oraz zachowany dokument wywodu szlachectwa z XVII stulecia świadczą o pochodzeniu tej rodziny z Mazowsza. Pacławski z Pacławia wchodzi przez ożenek (XVI w.) do rodziny Krzeczkowskich, przestaje się nazywać Pacławskim, a przybiera nazwisko Krzeczkowski de Pacław. Tak do Turzańskich i Grabowieckich weszli Grzymałdwie, do Skolskich i Uruskich Korabowie, do Ortyńskich Łabędziowie itd.
Najsilniejsze osadnictwo wojskowe na Ziemi Czerwieńskiej odbywało się za Jagiellonów. Królowie ci hojną ręką obdzielali ziemią walecznych rycerzy za wojenne zasługi.
Ziemia ta szczególnie na Podkarpaciu, z wyjątkiem tv. i ówdzie rzadko leżących grodów i osad, stanowiła zupełne, przeważnie leśne pustkowia, które trzeba było dopiero zagospodarowywać, sprowadzać osadników do wykarczowywania lasów i przysposabiania ziemi pod uprawo rolną.

Obdarowane ziemią rycerstwo polskie spełnia więc prócz służby strażniczej, wojennej, także ważne zadanie wprowadzania, kultury i organizacji życia gospodarczego, na zniszczonym i opustoszałym wskutek walk wewnętrznych między rodami magnackimi, oraz wskutek najazdów Tatarów terenie.
Oni to, ci osadnicy wojskowi stanowią tu główne siły w pracy kolonizatorskiej, oni zakładają ludne sioła, na „surowym korzeniu", na miejscach wydartych odwiecznym puszczom, zakładają wsie, osady, folwarki i w fen sposób sami także wzrastają w siłę i zamożność i skarbowi królewskiemu przysparzają dochodów.
W ciągu następnych wieków z zachodu Polski ze Śląska, Mazowsza, Kujaw, Wielkopolski a nawet Podlasia idą jak fala za falą, dalsze zastępy rycerstwa polskiego na wschód, - do Ziemi Czerwieńskiej. Wsiąkają te zastępy w miejscową ludność i wzmacniają dawniej tu osiadły żywioł szlachecki, zawiązują węzły pokrewieństwa, nabywają majątki i cząstki w zaściankach, lub idą w służbę do bogatszych panów braci, szukając tu na wschodzie pola do odznaczeń i sławy.
Napływa tu i osiada na roli rycerstwo polskie różnych herbów i różnego zawołania: Jastrzębce, Ślepowrony, Koraby, Grzymalowie, Role, Leliwy, Doliwy, Sulimowie, Nałęcze, Ostoje i inne.
Od XVI do XVIII wieku przybyli tu z centralnych ziem polskich: Adamowscy, Adamowicze, Adamscy, Andruszkiewicze, Andrzekowscy, Antoniewicze, Andruszewscy, Babeccy, Babińscy, Baczewscy, Badeccy, Badowscy, Bagińscy, Bankowscy, Baranowscy, Barańscy, Barszczewscy, Bawarowscy, Bartoszewscy, Bernadzikiewicze, Będkowscy, Bednarscy, Bekirscy, Berkowscy, Białeccy, Białkowscy, Białogłowscy, Bieganowscy, Biegańscy, Bielańscy, Bielawscy, Bieleccy,
Bielińscy, Bielscy, Bieńkowscy, Biejkowscy, Bienieccy, Biesiadeccy, Biernaccy, Blizińscy, Błażejowscy, Błażkiewicze, Błońscy, Bobińscy, Bobole, Bobowscy, Bobrowscy, Bocheńscy, Bogaccy, Bogdańscy, Boguc-y, Bogumiłowie, Boczkowscy, Bogrowieccy, Bojanowscy, Boreccy, Borowscy, Borowieccy, Borutowie, Borowicze, Borysiewicze, Boruccy, Bosakowscy, Bożykowie, Bożeńscy, Braczkowscy, Broniewicze, Broniewscy, Brodowscy, Brońscy, Brylowscy, Brzeziccy, Brzozowscy, Brzeccy, Brzuchańscy, Brzozdowscy, Brzezińscy, Buczkowscy, Bukowscy, Burakowscy, Bublińscy, Burzyńscy, Bułakowscy, Baczyńscy, Bukowieccy, Burzmińscy, Burczyńscy, Buźmińscy, Bukojemscy, Bystrzyccy, Cebrowscy, Chmielewscy, Chrzanowscy, Chylińscy, Chudzikiewicze, Charlikowscy, Chmielowscy, Chojnaccy, Charowscy, Cholewowie, Cholewińscy, Chabałowscy, Chmielińscy, Ciechanowscy, Cieplińscy, Cieślowscy, Cieślińscy, Ciesielscy, Cielińscy, Cichoccy, Ciołkowi, Cudnowscy, Cybulscy, Cywińscy, Czajkowscy, Czarkowscy, Czupilowscy, Czapowscy, Czapscy, Czarneccy, Czechowicze, Czescy, Czerkawscy, Czerwińscy, Czekanowscy, Czerscy, Czopowscy, Czyczerscy, Czyżewicze, Czyżowscy, Czyżewscy, Dąbkowie, Dąbrowscy, Dębscy, Dębiccy, Dembowscy, Dembińscy, Dembowicze, Deputowicze, Dobrowolscy, Dobrosielscy, Dobruccy, Dobrzanieccy, Domańscy, Domagalscy, Domaradzcy, Domaszewscy, Drozdowscy, Dubieccy, Dulębowie, Duchnowscy, Dutkowscy, Dutkiewicze, Duszyńscy, Duzinkiewicze, Dworscy, Działoszyńscy, Dziewońscy, Dzierżanowscy, Dzwonkowscy, Dzięciołowscy, Dzierżypolscy, Dziekońscy, Dzikowscy, Dzikowie, Dziedziccy, Drzewieccy, Dworscy, Faranowscy, Fjałkowscy, Faściszewscy, Filipowicze, Firleje, Figurowie (Wigurowie),
Falkowscy, Frankowscy, Gąbkowscy, Gadomscy, Gablowscy, Gajewscy, Gawłowscy, Garbowscy, Gąsiorowscy, Gawreccy, Gardeccy, Gawlikowscy, Gaszyńscy, Gadzińscy, Gieruszyńscy, Giertowscy, Giżyccy, Glińscy, Głowińscy, Gładyszowie, Głębiccy, Głowaccy, Głowińscy, Głuchowscy, Gołogórscy, Gołąbkowie, Gołębiowscy, Gołuchowscy, Górawscy, Gorazdowscy, Górscy, Gorzkowscy, Góreccy, Gościńscy, Goździeccy, Grabscy, Grabowscy, Grabkowscy, Grabaszewscy, Grocholscy, Grochowscy, Grodeccy, Grodziccy, Gromaccy, Gruszkowscy, Gruszeccy, Gruszewscy, Grzybowscy, Gudzowscy, Gumińscy, Gurowscy, Gumowscy, Gutowie, Gulbińscy, Gutowscy, Inesowie, Iwaniccy, Iwańscy, Izdebscy, Iżyccy, Jabłońscy, Jackowscy, Jagoszewscy, Jagodzińscy, Jacimirscy, Jankowie, Jankowscy, Janowscy, Janiccy, Jakubowscy, Jaśnikowscy, Jaślikowscy, Janiszewscy, Jakimowicze, Jaroszyńscy, Jareccy, Jaryczewscy, Jaroszewscy, Januszowie, Jaślikowscy, Jaźwińscy, Jasińscy, Jaroccy, Jastrzębscy, Jaksmaniccy, Jaweccy, Jedlińscy, Jedleccy, Jędrzejowscy, Jezierzańscy, Jezierscy, Jeklińscy,. Jordanowie, Jurkiewicze, Jurkowscy, Jurystowscy, Kaczorowscy, Kaczkowscy, Kapuścińscy, Karpińscy, Kaweccy, Kalinowscy, Karczewscy, Kamińscy, Kamienieccy, Kasprzyccy, Kąccy, Karmańscy, Kazanowscy, Kasperscy, Kaszyńscy, Karpowicze, Kaczanowscy, Kaszubowie, Kępińscy, Kędzierscy, Kijowscy, Klityńscy, Klufińscy, Klonowscy, Klusowie, Klepaccy, Kłosowscy, Kniaziewicze, Kobylańscy, Kobyłeccy, Kosteccy, Kozłowscy, Konarscy, Koteccy, Korzeniowscy, Kosteccy, Kosińscy, Kolankowscy, Konopkowie, Korsakowie, Koryzmowie, Kowalscy, Konieccy, Kosiorowscy, Kosmowscy, Konarzowscy, Kordeccy, Kosowie, Kokowscy, Konopaccy, Kossakowscy, Korbeccy, Koronowscy, Krasnopolscy, Krasowscy, Krajewscy, Kramkowscy, Krasuccy, Kru-szowscy, Krukowscy, Kretowicze, Krupińscy, Królikiewicze, Krzeczowscy, Krzyżanowscy, Krzywkowscy, Krzemińscy, Krzywińscy, Krzyszowscy, Kuczyńscy, Kuliczkowscy, Kułaccy, Kujawscy, Kucharscy, Kunowscy, Kuropatwowie, Kurzańscy, Kurczyńscy, Kuniccy, Kuźmińscy, Kwaśniewscy, Kwiatkowscy, Kwaśniccy, Lachowicze, Lachowie, Latoszyńscy, Lassotowie, Laskowscy, Leśniowscy, Lewandowscy, Leszczyńscy, Lenartowicze, Leśkiewicze, Lesińscy, Lewiccy, Lewińscy, Liberaccy, Libiccy, Lińczewscy, Lipiń scy, Lipowscy, Lipowieccy, Lisowscy, Lisowie, Lubieńscy, Lubaczewscy, Łabęccy, Ładowscy, Łapińscy, Łączyńscy, Łazowscy, Łęcayccy, Łodzińscy, Łotewscy, Łoniewscy, Łobscy, Łupińscy, Łuszczewscy, Łysakowscy, Magierowscy, Magierowie, Magnowscy, Majewscy, Majerscy, Maciejowscy, Machowscy, Makowscy, Makowieccy, Malinowscy, Malscy, Maliszewscy, Maliccy, Małeccy, Małachowscy, Małdrzykowie, Mańkowscy, Marcinkowscy, Markiewicze, Maruszewscy, Markowscy, Markowieccy, Marcinowscy, Marzewscy, Masłowscy, Mazurkiewicze, Męcińscy, Mieczychowscy, Michniewicze, Milewscy, Minkowicze, Miedzianowscy, Michaleccy, Michalscy, Michałowscy, Migoccy, Mikoszewscy, Mieleszkowie, Młodeccy, Mnichowscy, Modlińscy, Modzelewscy, Mościccy, Morawscy, Mokrzyccy, Moszyńscy, Mroczkowscy, Mroczkowie, Muszyńscy, Musiałowscy, Myszkowscy, Nawroccy, Niedzielscy, Niewiarowscy, Niemirowscy, Niewiadomscy, Niżyńscy, Nosowicze, Nosowscy, Nowiccy, Nowakowscy, Nowósieleccy, Odrowscy, Olszańscy, Olchowscy, Olszewscy, Orłowscy, Orzechowscy, Ostrowscy, Ostropolscy, Ossowscy, Oziębłowscy, Owsiańscy, Ogonowscy, Orchoccy, Ożgowie, Pabirowscy, Palkiewicze, Pakoszewscy, Pawłowscy, Pawlińscy, Paradowscy, Pawlikowscy, Paszkowscy, Peruccy, Perłowscy, Pierzchałowie, Piątkowscy, Pisarscy, Pieniccy, Piechoccy, Pietruscy, Pieńkowscy, Pieczykowscy, Piaseccy, Piotrowscy, Pisarscy, Pliszewscy, Plutowie, Płachoccy, Podkowy, Podolscy, Podolcowie, Podgórscy, Porębscy, Pomorscy, Poznańscy, Przecławscy, Przybyłowicze, Pruscy, Przestrzelscy, Przyborowscy, Przybyłowscy, Przygrodzcy, Podbielscy, Pilińscy, Pruscy, Prusinowscy, Przeniccy, Rachowscy, Radomscy, Radowieccy, Radwańscy, Radoszewscy, Radziejowscy, Radeccy, Raduchowscy, Radziechowscy, Rajkowscy, Rakowieccy, Rakowscy, Raczyńscy, Rapaccy, Rawlikowscy, Rawiczowie, Remizowscy, Rogulscy, Rogozińscy, Romanowscy, Rościszewscy, Rozdolscy, Rosińscy, Rogalowie, Rozwadowscy, Rogowscy, Romańscy, Rojeccy, Rodkiewicze, Rowińscy, Rubińscy, Rudawscy, Rudzińscy, Rutkowscy, Rusanowscy, Rudniccy, Rycerze, Rybiccy, Rybczyńscy, Rzeplińscy, Rzewuscy, Rzuchowscy, Sabkowscy, Sadłowscy, Samniccy, Sadowińscy, Sawiccy, Salamonowie, Sadowscy,
Saranieccy, Sarneccy, Sanoccy, Sawińscy, Setniccy, Sękowscy, Seńkowscy, Siemińscy, Siemianowscy, Siemiętkowscy, Sienkiewicze, Sierakowscy, Sieradzcy, Siemaszkowie, Siekierscy, Siedleccy, Sikorscy, Sikorowie, Siwerscy, Siniccy, Siwińscy, Skarżyńscy, Skałeccy, Skalscy, Skarbiszewscy, Skibiccy, Skrętowscy, Skolimowscy, Skorscy, Skowrońscy, Skulscy, Skoczyńscy, Ślepowrony, Śliwińscy, gliwiccy; Ślepeccy, Słoniowscy, Słuccy, Sługoccy, Słupscy, Słońscy, Słowikowscy, Sobolewscy, Sochaccy, Soszyńscy, Sokołowcy, Soleccy, Sosnowscy, Sochańscy, Spólniccy, Srokowscy, Sroczyńscy, Staniszewscy, Stawscy, Stanowie, Starczewscy, Stanisławscy, Stadniccy, Stefanowscy, Stojałowscy, Stebelscy, Strzeleccy, Stoccy, Stefańscy, Stynawscy, Strzałkowscy, Strzemeccy, Strońscy, Strawińscy, Strumilowie, Suchodolscy, Sulimowie, Suknowscy, Suscy, Sucharscy, Suchorscy, Szadzińscy, Szaferowie, Szadurscy, Szaszkiewicze, Szaszorscy, Szatkowscy, Szczepańscy, Szczygielscy, Szczerbowie, Szpakowscy, Szczuccy, Szumowscy, Szklarscy, Szumscy, Szymańscy, Szybińscy, Szymonowscy, Szydłowscy, Szymakowscy, Tabaczyńscy, Taczyńscy, Targowscy, Tomaszewscy, Tokarscy, Tokarzewscy, Trojanowscy, Troszczyńscy, RolaTruskawieccy, Traugutowie, Trojanowie, Trzaskowie, Troszczeńscy, Trześniowscy, Trzcińscy, Turscy, Tymińscy, Twardowscy, Tworzyańscy, Uchańscy, Urbańscy, Wadowscy, Warszawscy, Wacławscy, Węcławscy (Więcławscy), Wąsowicze, Węglińscy, Węglowscy, Węgłowscy, Węgleńscy, Wężowscy, Wesołowscy, Więckowscy, Wierzbiccy, Wierzbowscy, Wieluszyńscy, Winiarscy, Wiśniewscy, Wiszniowscy, Witowscy, Witkowscy, Wilczyńscy, Wilczkowie, Wodzińscy, Wojakowscy, Wojnarowscy, Wójcicy, Wojciechowscy, Wojnowscy, Wojtkowscy, Wolańscy, Wolscy, Wnorowscy, Wrońscy, Topór - Wronowscy, Wnukowie, Wysoccy, Wyszyńscy, Wysokińscy, Wyszotrawkowie, Wyszewscy, Zabawscy, Zabłoccy, Zaborscy, Zadowscy, Zadzielscy, Zaduscy, Zagórowscy, Zagórscy, Zagrodzcy, Zajkowscy, Zajączkowscy, Zaklińscy, Zakrzewscy, Zalescy, Zalewscy, Zalińscy, Załuscy, Zarębowie, Zarszyńscy, Zarańscy, Zarzyccy, Zawichowscy, Zawiszowie, Zborowscy, Zbykowscy, Zdanowicze, Ziębowie, Zielenieccy, Zielińscy, Zielonkowie, Zieleniewicze, Ziemiańscy, Ziembarzewscy, Zienkowscy, Zurkowscy, Zwolińscy, Zwierzańscy, Żarscy, Żelechowscy, Żędzianowscy, Żmigrodzcy, Żmijewscy, Żmurkowie, Żmurkiewicze, Żółkiewicze, Żukowie, Żurowscy, Żukowscy, Żywiccy.
Poza tymi rodami przybyło wiele, wiele, innych dziś mniej lub więcej licznych rodzin szlacheckich.
Znaczna część z pośród tych rodzin, które wyże) wymieniliśmy, z czasem przyjęła obrządek greckokatolicki, wskutek rozsiedlenia się w miejscowościach, gdzie kościoław nie było, lub były daleko, wskutek braku opieki duchowe) ze strony księży rzymskokatolickich, których zawsze, jak i dziś na tym terenie było zamało. Również duża część osadników stopniowo zaczęła posługiwać się w życiu codziennym Językiem ruskim, który spotykano w otoczeniu. Lecz pozostały nie wzruszone wspomnienia minionych czasów tradycje polskie oraz mocna świadomość przynależności narodowe) i obowiązku wobec państwa i narodu.
Z tych to osadników wojennych polskich wywodzi się wielka, ćwierćmilionowa masa szlachty zagrodowe) rozsiadłe) dzisiaj po licznych wioskach, osiedlach i zaściankach Podkarpacia. Gdy uprzytomnimy sobie przebieg historii, staje się jasnym, że ta ogromna ćwierćmilionowa masa ludności polskiej Podkarpacia nie może być pozostawiona na pastwę obce) polityki. Polska powstała do nowego życia wezwać musi potomków swoich rycerzy, rozsianych szeroko po pięknych ziemiach Podkarpacia do nowej służby rycerskiej dla Rzeczypospolitej.
Z masy potomków osadników wojskowych piastowskich i Jagiellońskich, którzy swym męstwem na polach bitew i znojną pracą na kresach Rzeczypospolite) chlubę przynosili Polskiemu Narodowi i byli przedmurzem chrześcijaństwa i kultury zachodniej, wyrość musi nowa potężna siła, tworząca podkarpacki puklerz obronny nasze) Ojczyzny!

 

3. Szlachta zagrodowa w służbie wojennej
Rzeczypospolitej.

 

Cała przeszłość rodów szlachty zagrodowe) na Podkarpaciu i wogóle w Małopolsce wschodnie), od czasu jej przybycia, aż do rozbiorów Rzeczypospolitej, to wierna służba dla Ojczyzny swej - Polski. 1 historia każdego z tych rodów, to piękny rozdział historii polski.
Wszystkie chorągwie husarskie, pancerne i wszystkie regimenty i pułki wojska polskiego pełne są młodzieży i starszych wojowników rekrutujących się z nasze) szlachty zagrodowej. Na ich to czele bohaterscy hetmani polscy walczyli z wrogami państwa. Ich to krew wsiąkała w ziemie ukrainne, a kości ich bielały na dalekich stepach.
Dzieje ich rodów to dzieje Polski ich czynami wypisane na polach Grunwaldu, Obertyna, Pskowa, Wielkich Luków, Kłuszyna, Chocima, Kircholma, pod murami Częstochowy, Kamieńca, Zbaraża, Trembowli i Wiednia. Ileż to pięknych postaci z pośród szlachty zagrodowe) zajaśniało w naszych dziejach. I tylko osobna księga opiewająca historię poszczególnych rodów mogłaby dać obraz bohaterskich czynów i wojennej służby dla Polski. Służby ochotnej, nie z musu, lecz wypływającej z poczucia obowiązku synowskiego wobec Ojczyzny.
Szlachta owa, ta wielka rzesza ludu rycerskiego w Polsce, bez względu na wyznanie, stanowiła z Rzeczpospolitą nierozerwalną całość i Polskę otaczała prawdziwą miłością; a swoje szlachectwo, krwią swoją wielokrotnie okupywała i spłacała dobrowolnie, bez przymusu, dług wdzięczności za zaufanie, którym ją obdarzono, i za posiadaną ziemię.

Ona to, ta szlachta zagrodowa, zaściankowa, czynszowa, ten szary tłum szlachecki, zawadiacki wprawdzie, ale Polskę szczerze bez zastrzeżeń miłujący - roznosił laury i chwałę oręża polskiego po świecie.
Cechą szlachectwa i głównym zadaniem szlachty była służba wojskowa. W każde) rodzinie było dużo towarzyszy, poruczników, chorążych, namiestników chorągwi pancernych, husarskich, lekkich i t. d. Do chorągwi zapisywano się Juz w młodzieńczych latach, a opuszczano ją dopiero w podeszłym wieku.
Chociaż za czasów dawnej Rzeczypospolitej służba wojskowa czyli rycerska była kosztowna, bo szlachta musiała własnym sumptem zaopatrywać się w broń i konie, obowiązek ten spełnia ona ochoczo i sumiennie, zdając sobie sprawę z jego ważności i szczycąc się z pełnienia służby rycerskiej, oraz dźwigania na swoich barkach odpowiedzialności za bezpieczeństwo i całość Rzeczypospolitej. Honor pełnienia tej służby rycerskiej wytworzył wśród tej szlachty wysokie poczucie własne) godności, czyli tak zwany honor szlachecki. Ten honor szlachecki nie jest niczym innym jak honorem żołnierza, który jest dumny z możności pokazania swojego męstwa i swojej odwagi w służbie wojennej.
Nie słowami bowiem, ale •czynem żołnierskim i ofiarnością bez granic świadczyła nasza szlachta zagrodowa o swej przynależności do Narodu i Państwa Polskiego. Nie tylko herby i te piękne nazwiska polskie, ale krew ojców przelana w obronie i interesie Polski stanowi klejnot najdroższy i dumę rodową szlachty zagrodowej Podkarpacia)
I zgodnie z intencją królów polskich, którzy osadzili tu polskie rycerstwo, jako osadników wojskowych, by zabezpieczyć obronność Państwa, szlachta ta, nie sprzeniewierzyła się włożonym na nią obowiązkom.
Nie wiele rozpisywano się w historiach i herbarzach drukowanych do tej pory o czynach bohaterskich, o piękne) służbie rycerskiej naszej szlachty zagrodowej. Lecz na szczęście prócz tradycji, przekazywanej z ojca na syna, w istniejących w naszym kraju archiwach, zachowała się moc starych dokumentów królewskich przywilei nadawczych, a co najważniej-sze spisów rycerstwa polskiego, biorącego czynny udział w wyprawach wojennych, zapisanych na najpiękniejszych kartach bohaterskich dziejów nasze)
Ojczyzny.
Na każdy zew królewski zrywało się to rycerstwo. Szły chorągwie pancerne, husarskie, hufce skrzydlate pod wodzą króla i hetmanów na trud, na znoje do walki, dumnie, jak orły i pod orła białego znakiem staczały krwawe boje. Wielu legło na polach bitew, gdzie do dziś mogiły i kurhany kości ich kryją. Reszta wracała w chwale i ze sławą okrytymi sztandarami.
O bohaterstwie naszego rycerstwa świadczą do dziś zdobyczne na Krzyżakach i Turkach sztandary, zawieszone na zamku królewskim na Wawelu.
Rycerze polscy, nazywając się w służbie wojskowej towarzyszami, a w życiu potocznym braćmi, stanowili jakby jeden wielki zakon powołany do obrony, nie tylko Polski, ale i całej Europy przed pogaństwem i barbarzyństwem wschodu.

 

4. Szlachta zagrodowa w służbie cywilnej
Rzeczypospolitej.

 

Szlachta zagrodowa spełniała nie tylko rycerskie obowiązki. Choć nieraz uboga, tłumnie zjeżdżała się na sejmiki ziemskie odbywane w Sanoku, Haliczu,

Król Jan Sobieski pod Wiedniem - J.Kossak
 

Wiszni „sądowe)", Trembowli, gdzie załatwiano różne sprawy publiczne i gospodarcze i wybierano posłów na Sejmy Walne. Bardzo licznie zjeżdżała się szlachta na elekcje królów polskich do Warszawy. Wśród elektorów, to jest tych, którzy uczestniczyli w wyborze królów polskich, widzimy nieraz po kilkudziesięciu Strutyńskich, Jaworskich, Wolańskich, Hoszowskich, Łuckich, Komarnickich, Hołyńskich, Wisłobockich, Witwickich, Starczewskich, Kulczyckich, Kruszelnic
kich i t. d.
Piastowali przodkowie naszej szlachty zagrodowej również różne godności i urzędy ziemskie i grodzkie, jak: starostów, sędziów, stolników, czetników, mieczników, wojskich i t. p. Dziś o tym często się nie pamięta i tylko w starych aktach odnaleźć można różne o tym wiadomości. Drukowane herbarze nie wiele miejsca poświęcają drobnej, zagrodowej szlachcie, za to szeroko rozpisują się przede wszystkim o szlachcie majętnej, skoligaconej z wielkimi rodami. Szlachta zagrodowa miała swoją historię nie drukowaną, lecz w tradycji przekazywanej z ojca na syna. A i to zaczęło się z czasem zacierać w pamięci. Przydomki niektórych rodzin żyjących dziś nieraz w wielkiem ubóstwie, w chatach słomą krytych, na kilkumorgowych górskich gospodarstwach, świadczą jeszcze czasem o świetności tych rodów i stanowiskach ich przodków zajmujących wybitne urzędy i odgrywających wielką rolę w hierarchii społecznej minionych wieków. Wiele rodzin ma przydomek „Rycerz", inni, jak siedzący w dalekich górach Wysokińscy są przydomku „Stolnikowicz", Nosowicze przydomku „Cześnik", Kniaziewicze „Strażnik", Mączyńscy przydomku „Skarbnik" i t. p.
Byli z pośród szlachty nasze) niektórzy wysokimi dygnitarzami kościelnymi, arcybiskupami, biskupami, wielu kanonikami katedralnymi, księżmi świeckimi, zakonnikami i misjonarzami, sekretarzami królewskimi i nauczycielami królewiczów polskich. Wielu z nich było ludźmi nauki i pisarzami dzieł o treści naukowej, religijnej i politycznej. Zamożniejsi byli fundatorami i dobrodziejami kościołów, cerkwi i , klasztorów.

 

POWRÓT   SPIS   DALEJ